İngilizce'de "Bullying" adı verilen kavramı biz Türkçe'ye zorbaca davranış olarak çevirdik ve bu bölümde bu anlamda kullanacağız. Zorbaca davranış, değişik şekilleri olan bir davranış biçimidir. Zorbaca davranış denince sözel ve fiziksel küçük düşürücü davranışlar aklımıza gelmektedir. Saldırı, tehdit, ad takma, sosyal olarak izolasyon, vurma, işkence etmek, küçük düşürmek karşıdaki kişiye karşı yapılan zorbaca davranış biçimleridir. Zorbaca davranışların özellikleri içinde agresyon içermesi, düzenli zaman aralıklarında gerçekleşmesi, kurbanların kendilerini korumakta zorluk çekmeleri sayılabilir. Zorbaca davranışlara maruz kalan çocuklarda düşük kendine güven, içine kapanıklık, depresyon, intihar düşünceleri ve akademik başarıda düşüşler görülmektedir.

Yapılan araştırmalarda çıkan sonuçlara göre ortaöğretim öğrencilerinin %51'i okulda zorbaca davranışlara maruz kaldıklarını, %54'ü okullarında zorbaca davranışlar olduğunu bildirmiştir. Yurt dışında yapılan başka bir araştırmaya göre kızlarında erkekler kadar grup kurdukları ve sözel olarak zorbaca davranışlar ile akranlarına tacizde bulundukları ortaya çıkmıştır. Aynı araştırma sonuçlarında erkeklerin erkek arkadaşlarına zorbaca davranış tasladıkları, kızların ise hem erkeklere hem de kızlara zorbaca davranış tasladıkları ortaya çıkmıştır.

Zorbaca davranışlarında bulunan çocukların özellikleri

Zorbaca davranışlarda bulunan çocuklar engellenmişlerdir, daha önce kendileri zorbaca davranışlara maruz kalmışlardır, örnek alacak rol modelleri yoktur ya da zayıftır, aile içinde ihmal edilmektedirler, davranış problemleri vardır, aşırı-uygunsuz etkileşimlere sahiptirler.

Bu çocukların okul içinde gösterdikleri davranışlar şunlardır: Ad takma, sosyal izolasyon, hakkında dedikodu yapmak, itip kakmak, cinsel içerikli ad takma (top, tekerlek, avrat, ibne…vb), fiziksel zarar verme, taciz içerikli dokunuşlar, taciz içerikli mesajlar yollama, taciz içerikli e-postalar yollama.

Zorbaca davranışlarda bulunan çocukların kişisel, fiziksel ve aile özellikleri

Bu çocuklar genelde fiziksel olarak güçlüdürler. Koordinasyonları yüksektir, sporda ve bahçe oyunlarında başarılıdırlar. Enerjik ve aktiftirler. Acıya dayanma eşikleri yüksektir, gözü pektirler. Mağdurlardan yaşça ve bedence büyüktürler. Görünümleri normaldir. Fiziksel olarak çekicidirler. Bu çocuklar evde az zaman geçirir, aile içinde olumlu etkileşimi azdır. Güvenli, hazır cevap, dalgacı ve alaycıdır. İletişimde başarılıdır. Kendi sosyal idealine uygun olan baskın ve güçlü erkeklere uyma gösterir, yaşıtlarınca kabul gören "maço" imajı taşır (erkekler). Kaygı düzeyi düşüktür. Güce dayalı benlik algısına sahiptir; kendisini sert, başarılı ve becerikli görür; tatminsizlik duymaz. Baş etme becerileri yüksektir, bağımsızdır ve kendini güvenle ortaya koyabilir. Mağdurun cezayı hak ettiğine inanır. Eve geliş saatleri denetlenmez. Bu çocukların anne babalarına yönelik olumsuz duygular taşırlar, aile içindeki empati düzeyi, sevgi ve şefkat düşüktür. Örneğin aşırı rahat veya cezalandırıcı-özellikle fiziksel ceza kullanılır. Aile içinde saldırganlığa göz yumulur, güçlü ve sert imajı güçlendirilir. Anne babaların da geçmişte zorba olma ihtimalleri yüksektir. Anne baba arasında evlilik problemleri ve kaotik ev ortamı vardır.

Zorbaca davranışlara maruz kalan çocukların kişilik özellikleri, fiziksel ve aile özellikleri

Zorbaca davranışlara maruz kalan çocuklar ev yaşamından hoşlanır, ailesi ile yakın ilişki içindedir. Çekingen, içedönük, endişeli, pasif, eli sıkıdır. Uyum zorlukları çeker, etkili olamama gibi kaygı sorunları vardır. Aşağılık duygusu vardır. Kendisini zihinsel yetenek ve çekicilikte yetersiz görür. Bazı sorunlarla tek başına baş edemeyeceğine inanır ve yaşıtlarından yardım isteyemez. Kendini çaresiz ve etkisiz hisseder. Zorbalığı hak ettiğini sanır. Zorbaca davranışlara maruz kalan çocukların fiziksel güçleri zayıftır, intikam alamazlar. Bahçe oyunlarına ilgileri ve becerileri yoktur. Enerji düzeyleri düşüktür. Acıya dayanma eşikleri düşüktür, güvensiz oldukları için korkaktırlar. Zorbalardan yaşça ve bedence küçüktürler. Fiziksel bozuklukları -gözlük,şişmanlık, aşırı zayıflık vs. olabilir. Bu çocukların ailelerinde aşırı koruyucu anne baba tutumları vardır. Aileye aşırı bağımlılık görülür. Aile içinde yakın ilişkiler görülür. Çocuklar anne babalarının beklentilerini karşılayamayacaklarına inanırlar.

Mağduriyet belirtileri

Okulda:

• Teneffüslerde genellikle yalnızdır, sınıfta hiç yakın arkadaşı yoktur
• Takım oyunlarına seçilmez veya en son seçilir
• Teneffüslerde öğretmene veya diğer yetişkinlere yakın olmak ister
• Sınıfta konuşma zorluğu çeker, endişeli ve güvensiz bir yüz ifadesine sahiptir
• Okul başarısı aniden veya yavaş yavaş düşer
• Canını acıtmaktan korkar
• Yaşıt grupları içinde kendini göstermekten (fiziksel veya sosyal olarak) kaçınır

Evde:

• Eve üstü başı, kitapları ve çantası yırtılmış veya kirlenmiş gelmesi
• Belli bir açıklama olmaksızın vücudunda yara, çürük, kesik, tırnak izi olması
• Eve arkadaş getirmemesi, arkadaşlarına hiç gitmemesi
• Partilere davet edilmemesi, kendi partisine okuldan kimseyi davet etmek istememesi
• Okula gitmek istememesi, okul değiştirmek istemesi, sabahları iştahsızlık çekmesi, sürekli karın ağrısı ve baş ağrısı
• Okula giderken yolu gereksiz uzatması
• Korkulu rüyalar görmesi, uykusunda ağlaması, yatağını ıslatması
• Ödev yapma isteğinin azalması
• Duygusal değişiklikler, sık ve nedensiz ağlama
• Sık sık nedensiz ekstra para istemesi