Çok farklı uçucu maddeler vardır. Bunların etkileri de birbirinden farklı olmakla birlikte, kullanım yolları benzer olduğu için, ortak başlık altında sınıflandırılmaktadır. Uçucu maddeler arasında sayılabilecek olanlar şunlardır:

• Ev ve endüstri ile ilgili uçucular: Yapıştırıcı, çamaşır suyu, saç boyası, tırnak cilası, aseton, duvar boyası, tiner, ayakkabı boyası, tüpgaz, çakmak gazı, saç spreyi, deodorant, oda spreyi.
• Sanat/ofis malzemeleri: Daksil, işaretleyici, kalem ve boyalar.
• Tıbbi uçucular: Nitröz oksit, helyum ve oksijen gibi anestetik gazlar, eter, kloroform, astma inhalanları, nitrit içeren kalp ilaçları.
• Tıbbi olmayan amaçlarla kullanılan gazlar: Benzin, propan, bütan, antifriz, akü asidi, tutuşturucu sıvılar, gülme gazları.
• Sokakta yaşayan çocuklar arasında en sık kullanılan uçucu maddeler ise şunlardır: -Tiner -Bali ve benzeri yapıştırıcılar -Tüpgaz, benzin vb

Tiner ve yapıştırıcılar farklı oranlarda olmakla birlikte Toluen adı verilen bir kimyasal madde içerir. Toluen oldukça toksik bir madde olup, zehirlenmeye ve bedensel zararlara yol açar. Tolerans hızla gelişir ve bağımlılık potansiyeli orta ile yüksek arasındadır. Tiner bir kumaşa emdirilir ve oradan koklanarak kullanılır. Bali gibi yapıştırıcılar ise, genellikle torba içine konarak buharının içe çekilmesi yoluyla kullanılır.

Uçucu Madde Kullanım Yaygınlığı
Uçucu madde kullanımı 1950’lerden beri dünyada çocuk ve ergenlerde görülen bir madde kullanımınıdır. Uçucu madde kullanımı daha çok azınlıklar, düşük sosyoekonomik sınıflar, parçalanmış aile çocuklarında göze çarpmaktadır. Uçucu kullanım sıklığı değişik ülkelere göre farklılık göstermektedir.

Genellikle 6-16 yaş grubunda daha yaygın olmakla birlikte, 20-30 yaş grubunda da uçucu madde kullanan kişilere rastlanmaktadır. Yaklaşık 29 ülkede yürütülen bir çalışmaya göre yaşam boyu en az bir kez uçucu madde kullanımı Hırvatistan’da %14, Danimarka’da %7, Finlandiya’da %5, İtalya’da %9, Polonya’da %11, İsveç’te %14, Litvanya’da %15, Fransa’da %6, Yunanistan’da %8, A.B.D’de %20, İngiltere’de %18 olarak saptanmıştır. Brezilya’da düşük sosyoekonomik düzeyde olan öğrencilerin %24’ünün uçucu madde kullandıkları belirtilmiştir. A.B.D’de ise öğrencilerin %15.2’sinin uçucu madde kullandığı saptanmıştır.

Türkiye’de ilk ve orta öğretim öğrencilerinde madde kullanım yaygınlığını amaçlayan araştırma bulgularına göre ilköğretim öğrencileri arasında yaşam boyu en az bir kez uçucu madde kullanımı %3.2, ortaöğretim öğrencilerinde %5.2’dir. Bir çocuk koruma merkezinde barınan çocukların %47.4’ünün madde kullandığı, %45.6’sının tercih maddesinin tiner, %1.8’inin tercih maddesinin yapıştırıcı olduğu saptanmıştır. İstanbul’da sokakta yaşayan çocuklar üzerinde yapılan bir araştırmada ise, çocukların %30’unun tiner ve yapıştırıcı kullandığı saptanmıştır.

Uçucu Maddelerin Fiziksel Ve Ruhsal Etkileri
Uçucu maddeler etkilerini daha çok içerdikleri Toluen maddesinin etkilerinden alırlar. Ancak farklı uçucularda farklı katkı maddelerinin de olduğu göz önüne alınmalıdır. Tolerans gelişimi de maddenin etkisini farklılaştırmaktadır. Uçucu maddeler hızla başlayan ve hızla geçen bir iyilik haline neden olurlar. Uçucuların etkisi alkol ve sedatif ilaçların etkilerine benzer. Uçucu koklamanın etkileri kullanılan doza göre farklılıklar gösterir:

• Düşük doz: Neşelenme, kendini iyi hissetme ve uyarıcı etkiler
• Orta doz: Konfüzyon (şaşkınlık), algılama bozukluğu, hallüsinasyonlar, hezeyanlar, agresif ve tehlikeli davranışlar.
• Yüksek doz: Merkezi Sinir Sisteminin baskılanması, denge bozukluğu, konuşma bozukluğu, dalgınlık ve nöbetler.

Kullanım süresine göre de uçucu madde etkileri farklılık gösterir. Uçucu maddelerin sık görülen diğer fiziksel etkileri şunlardır:

• Çarpıntı
• Solunum güçlüğü
• Baş dönmesi
• Baş ve karın ağrısı
• Kas zayıflığı
• Bulantı ve burun kanaması
• Dışkı ve idrarı tutmakta güçlük

Uçucu maddelerin etkilediği organlar
Uçucu maddeler çok farklı vücut sistemlerini etkilediği gösterilmiştir. Bu maddelerin etkilediği organlar ve ortaya çıkan sonuçlar şunlardır:

• Beyin Korteks bölgesi: Zihinsel yetersizlikler, bozulmuş yargılama yetisi (suça eğilim ve saldırgan davranışlar artar).
• Beyincik: Hareketlerin yavaşlaması, denge bozukluğu ya da sakarlık
• Beyin hippocampus bölgesi: Hafıza bozukluğu ve yeni bir şey öğrenememe
• Dolaşım sistemi: Çarpıntı
• Karaciğer: Karaciğer hasarı
• Böbrek: Böbrek yetmezliği

Uçucu maddeye bağlı oluşan ölümün nedenleri
Uçucu madde kullanılması sonucu ölüm ortaya çıkabilir. Ölüm için 6 mekanizma düşünülmektedir:

• Yutulan maddeye bağlı oksijensiz kalma
• Vagal İnhibisyon
• Solunumun baskılanması
• Kalp ritm bozukluğu
• Kazalar ve yaralanmalar
• İntihar

Uçucu maddeler ve bağımlılık
Uçucu maddelere bağımlılık yüksek düzeyde olmaktadır. Bağımlılığın en önemli kriterlerinden birisi olan tolerans gelişimi (giderek artan miktarlarda madde kullanımı) çok kolay ve hızlı olmaktadır. Uçucu maddeler klinik açıdan önemli sayılabilecek yoksunluk belirtilerine neden olmazlar. Uzun süre kullananlarda bile yoksunluk belirtileri oldukça hafiftir.

Yoksunluk belirtileri arasında uyku bozuklukları, çarpıntı, yönelim bozukluğu, aşırı sinirlilik, huzursuzluk, terleme, bulantı, kusma görülebilir.