ABD’de NIDA (National Institute On Drug Abuse), Çocuklar ve Ergenler Arasında Madde Kullanımını Önleme adı altında ilk kılavuzunu 1997 yılında yayınlamıştır. Daha sonra bu kılavuz çeşitli kereler gözden geçirilmiştir. Bu kılavuzda madde kullanımını önleme araştırmaları sonucunda önleme konusunda 14 önleme ilkesi geliştirmiştir. Önleme ilkeleri, ebeveynlere, eğitimcilere ve toplum liderlerine madde kullanımını önleme konusunda nasıl düşünüleceğini, plan ve seçim yapılacağını ve programların nasıl uygulanacağını anlatmaktadır. Aşağıda NIDA’nın belirlediği önleme ilkeleri yer almaktadır (NIDA, 2003).

Yazıyı pdf formatında indirmek için tıklayın

Risk faktörleri ve koruyucu faktörler

1. İlke

Önleme programlarının öncelikli amacı koruyucu faktörleri arttırıp risk faktörlerini azaltmaktır.

Madde kullanımına başlama riski, değişken tutum ve davranışların yoğunluğu ve çeşitliliğiyle bağlantılıdır. Belirgin risk faktörlerinin ve koruyucu faktörlerin madde kullanımı üzerindeki etkisi yaşa bağlı olarak değişkenlik gösterir. Örneğin aile içi risk faktörleri küçük yaştaki çocuklar için olumsuz yönde daha etkili olurken, madde kullanan akranların baskı ve ısrarları ergenler için aileden daha büyük tehlike oluşturmaktadır. Agresif davranışlar ve zayıf özdenetim gibi risk faktörlerine erken müdahale etmek, çocukları yaşadıkları sorunlardan uzaklaştırma ve olumlu davranışlara yönlendirme gibi sonradan yapılacak müdahalelerden çok daha etkindir. Risk faktörleri ve koruyucu faktörler her kesimden insanları etkilemekle birlikte, kişinin yaşına, cinsiyetine, ırkına, kültürüne ve çevresine göre etkileri değişkenlik gösterir.

2. İlke

Önleme programları; sigara ve alkol gibi yasal olan maddelerin reşit olmadan kullanılması, esrar ve eroin gibi yasadışı maddelerin kullanımı, uçucu maddeler gibi yasal olarak satılan maddelerin kötüye kullanımı ve reçeteyle satılan ilaçların doktor tarafından verilmeden kullanılması gibi her çeşit madde kullanımına yönelik ve kapsamlı hazırlanmalıdır.

3. İlke

Önleme programları, hitap ettikleri yerel toplulukların yaşadıkları madde kullanım sorunlarına özgün yaklaşımlarda bulunmalı, belirlenmiş koruyucu faktörler güçlendirilmeli ve hedeflenen risk faktörleri değiştirilebilir olmalıdır.

4. İlke

Önleme programları etkinliklerini arttırmak için, hedef aldıkları kitlenin yaş, cinsiyet ve ırk gibi özellikleri göz önünde bulundurarak hazırlanmalıdır.

Önlemenin Planlanması

Aile Programları

5. İlke

Aileye yönelik önleme programları aile içi bağları güçlendirmeyi, ilişkileri geliştirmeyi ve ebeveynlik yetilerini kazandırmayı hedeflemelidir. Bu programlar, özellikle madde kullanımıyla ilgili aile içi politikanın belirlenmesi, kuralların koyulması ve konuya yönelik sorunların tartışılması için eğitim ve bilgilendirmeyi içerir. Aile içi bağların oluşturulması ebeveynler ve çocuklar arasındaki iletişimin temel taşıdır. Bu bağlar, ebeveynlerin çocuklarına destek olmayı öğrenmeleri, ebeveyn ve çocuk arasındaki iletişimin güçlenmesi ve aile bireyleri arasındaki güven ilişkisinin oluşması ile güçlenir.

Madde kullanımını önlemede en önemli etkenlerden biri, ailelerin çocuklarını gözlemlemeleri ve yön göstermeleridir. Bu yetiler; ailelere kural koyma eğitimleri, olumlu davranışı takdir etmenin öğretilmesi ve disiplin sınırlarının belirlenmesi yoluyla kazandırılır. Madde kullanımı ile ilgili ailelerin eğitilmesi ve bilgilendirilmesi aileleri, maddelerin zararlı etkilerini çocuklarıyla tartışmakta yetkin kılmaktadır. Bu eğitimlerle aileler, kullandıkları maddelerin zararlarını çoğunlukla akranlarından duydukları kadar bilen çocuklarını doğru yönlendirebilirler. Kısacası, yapılan aile odaklı müdahalelerle ebeveynlik davranışlarının olumlu şekilde değiştirilmesi, gelecekte çocukların madde kullanım risklerini azaltacaktır.

Okul Programları

6. İlke

Önleme programları okul öncesi eğitim programları gibi tasarlanabilir. Böylelikle, madde kullanımı, agresif davranışlar, zayıf sosyal beceriler ve akademik başarısızlıklar gibi risk faktörlerinin önüne geçilebilir.

7. İlke

İlkokul çocukları için yapılan önleme programları akademik, sosyal ve duygusal öğrenme üzerine yoğunlaşmalıdır. Bu programlar erken yaşta madde kullanımına başlama, erken yaşta agresif davranışlar, akademik başarısızlık, okuldan kaçma ve uyumsuzluk gibi risk faktörlerine yönelik uygulanmalıdır. Verilen eğitim şu başlıkları kapsamalıdır:

• Özdenetim

• Duygusal farkındalık

• İletişim

• Sosyal problem çözme yetisi

• Akademik destek 

8. İlke

Ortaokul ve lise öğrencileri için önleme programları akademik ve sosyal yetkinliği arttırma üzerine yoğunlaşmalıdır. Bu doğrultuda verilen eğitim şu başlıkları kapsamalıdır:

• Çalışma alışkanlıkları ve akademik destek

• İletişim

• Akran İlişkileri

• Özyeterlilik ve dışa dönüklük

• Maddeye karşı koyabilme yetisi

• Madde karşıtı tutumların desteklenmesi

• Madde kullanımına karşı kişisel bağlılığın güçlendirilmesi

Toplum Programları

9. İlke

Önleme programlarının önemli geçiş dönemlerinde uygulanması, sonuçların daha etkili olmasına neden olur. Örneğin ortaokuldan liseye geçiş dönemi öğrenciler için, yaşları ve aldıkları eğitim seviyesi bakımından önleme programlarının en etkin olunacağı dönemlerden birisidir.  Okul odaklı önleme programları bu dönemde öğrencilerin okulla olan bağlarını güçlendirmede, madde kullanımına eğilimlerini azaltmada ve akranlar arası uyum sorunlarını gidermede etkili olmaktadır.

10. İlke

Aile odaklı ve okul odaklı toplum programlarının birlikte yürütülmesi, ayrı ayrı yürütülmesinden daha etkin olmaktadır.

11. İlke

Toplum programları okul, faaliyet kulüpleri, dini kurumlar ve medyayı da kapsayan geniş bir kesime hitap etmelidir. Bu programların etkin olabilmesi ve amaçlarına ulaşabilmesi için, her kesimde uygulanan programın içeriğinin benzer olması ve tutarlı olmaları çok önemlidir.

Önleme programlarının uygulanması

12. İlke

Önleme programlarının her toplumun ihtiyaçlarına, kültürel gereksinimlerine ve toplumsal normlarına uyarlanması gerekir. Bu uyarlamayı yaparken dikkat edilmesi gereken unsur müdahalenin temel öğelerini değiştirmemektir. Araştırma odaklı bir müdahalede olması gerekenler:

• Yapı: programın nasıl yapılandırıldığı ve düzenlendiği

• İçerik: Bilgi, beceriler ve programın stratejisi

• Ulaşım: Programın nasıl uyarlandığı, uygulandığı ve değerlendirildiği

13. İlke

Önleme programları tekrarlanan müdahalelerle birlikte uzun süreli olmalıdır. Uzun bir süre boyunca tekrarlanan bilgilendirmeler ve eğitimler amaçlanan önleme hedefine ulaşmayı kolaylaştırır. Araştırmalar, ortaokulda başlayıp lisede devam etmeyen önleme programlarının istenilen etkinlikte olmadığını göstermiştir.

14. İlke

Önleme programları öğretmenlerin eğitimlerini de kapsamalıdır. Öğretmenlere, sınıf içi disiplinin kurulması, sınıfı yönlendirebilme becerileri ve başarılı ve olumlu davranışları olan öğrencileri takdir edebilme gibi yetiler kazandırılmalıdır. Eğitim alan öğretmenlerin öğrencileri daha başarılı, daha olumlu davranışları olan ve okulla bağları güçlü olan öğrencilerdir.

15. İlke

Önleme programları interaktif (etkileşimli) uygulandıklarında daha etkin olmaktadır. Örneğin akranlar arası münazaralar ve ebeveyn rolü oynama oyunları, çocukların madde kullanımı ile ilgili bilgi sahibi olmalarını ve kullanıma karşı tutum geliştirmelerini kolaylaştırır.

16. İlke

Önleme programları maliyet etkinliği olan programlardır. Araştırmalara göre; önleme için yatırılan her dolar, alkol ve diğer maddelerin tedavisi için 10 dolar kazanç sağlanmasına neden olmaktadır.